De Sovereign Stack: Waarom "Digital = Governance" betekent dat we af moeten stappen van de standaardaanpak

DigitaalBestuur
Geschreven door Jorge Alves Lino

In 2005 ben ik gaan werken met ‘Responsive Environments’ – fysieke ruimtes die zich aanpassen aan menselijk gedrag. De kerngedachte was eenvoudig: de architectuur waarin we leven, bepaalt wie we zijn. Als je de muren verandert, verander je de interactie.

Twee decennia later is onze primaire omgeving niet langer fysiek. Het is de digitale omgeving waarin we tien uur per dag verblijven. En net als een gebouw heeft deze digitale omgeving een architect. Het probleem is dat we niet meer vragen wie die architect is, en waarvoor hij of zij bouwt.

Jarenlang beschouwde ik tools als ChatGPT of Notion als neutrale hulpmiddelen – ‘domme pijpen’ voor slim werken. Ik had het mis. ‘Het medium is de boodschap’, zoals McLuhan zei, maar in het tijdperk van generatieve AI is het model de politiek.

2. De Black Box is een politieke speler

Deze week fungeerde een bericht van de Nederlandse historicus Rutger Bregman als katalysator. Zijn heldere beschrijving van het morele risico waarmee we worden geconfronteerd, bracht een realiteit aan het licht die ik, net als velen in de ‘creatieve klasse’, heb geprobeerd te negeren. Het bedrijf achter de huidige AI-engine, OpenAI, is geen neutraal onderzoekslaboratorium. Het is een politieke en militaire speler.

De feiten zijn algemeen bekend, maar worden in ontwerpkringen zelden besproken:

  • De financiering: Het leiderschapsnetwerk van OpenAI is nauw verweven met de „PayPal-maffia“ (Peter Thiel, JD Vance), een groep die zich expliciet inzet voor een toekomst van gecentraliseerd, gemilitariseerd toezicht.

  • De donatie: Eind 2025 doneerde Greg Brockman, voorzitter van OpenAI, 25 miljoen dollar aan MAGA Inc., een Super PAC die de agenda van Trump rechtstreeks ondersteunt. Dit was geen persoonlijke mening; het betrof een kapitaalinvestering op een schaal die het beleid beïnvloedt.

  • Het contract: De recente verschuiving naar militaire contracten en samenwerking met ICE (Immigration and Customs Enforcement) doorbreekt de illusie van „AI ten dienste van de mensheid“.

Als ik mijn abonnement op ChatGPT betaal, koop ik niet alleen een chatbot. Ik steun daarmee de onderzoeks- en ontwikkelingsafdeling van een wereldbeeld dat fundamenteel in strijd is met de waarden van een open samenleving, privacy en menselijke waardigheid.

3. De juridische structuur: waarom soevereiniteit van belang is

Dit gaat niet alleen over politiek; het gaat over de juridische realiteit. We maken een botsing mee tussen twee digitale grondwetten:

  • Het Amerikaanse model (toezicht): Op grond van artikel 702 van de FISA en de CLOUD Act kunnen Amerikaanse autoriteiten Amerikaanse technologiebedrijven (zoals Microsoft, Google en OpenAI) dwingen gegevens over te dragen, ongeacht waar deze zijn opgeslagen. Er bestaat geen „veilige haven“ in een Amerikaanse cloud.

  • Het EU-model (privacy): De EU-AI-wet (die in augustus 2026 volledig van kracht wordt) en de AVG zorgen voor een beschermingszone waarin de rechten van de gebruiker voorop staan.

Voor een Europese organisatie – of het nu gaat om een culturele stichting zoals Emoves of Meneer Rick– vormt het vertrouwen op Amerikaanse inlichtingeninfrastructuur een bestuursrisico. We kunnen geen strategie voor een ‘nationale speler’ of ‘schone energie’ bouwen op gecompromitteerde infrastructuur.

4. De strategie: een „soevereine Europese stack“

Het argument tegen het verlaten van het ecosysteem van de Big Tech-bedrijven is altijd ‘gemak’. Niets is zo goed als Google. Niets is zo slim als GPT-4. Dit is de valkuil van gemak boven soevereiniteit. Om de zeggenschap terug te winnen, kies ik voor een ‘hybride pragmatische’ aanpak. Ik besef dat ik de wereldwijde infrastructuur niet volledig kan verlaten, maar ik kan – en moet – mijn denken soeverein maken. Mijn overstap is al in volle gang:

A. De inlichtingendienst: Mistral (Frankrijk)

Ik heb ChatGPT opgezegd en ben overgestapt om te experimenteren met Mistral (Le Chat).

  • Waarom: Mistral is gevestigd in Parijs en valt onder de jurisdictie van de EU.

  • De afweging: Hoewel ze onlangs hun privacybeleid hebben aangepast om bepaalde vormen van training op basis van consumentengegevens toe te staan, bieden hun voorwaarden voor zakelijke gebruikers een veel duidelijkere juridische bescherming dan die van OpenAI. Ze zijn een hulpmiddel om na te denken, geen orakel dat je blindelings moet volgen.

B. Het geheugen: capaciteiten & Zenkit (Duitsland)

Voor mijn persoonlijke "System of Record" stap ik over van Notion (een OpenAI-wrapper) naar Capacities.

  • Voor particulieren: Capacities is een Duits/Zwitserse tool die fungeert als een „studio voor je geest“. De tool voldoet aan de AVG en biedt de functie „BYO Key“, wat betekent dat ik zelf bepaal welk AI-model mijn notities verwerkt.

  • Voor teams: Zoals Catarina dos Santos, mijn Emoves-marketingspecialiste, terecht opmerkt, is Capacities momenteel alleen voor één gebruiker. Voor teamsamenwerking bij Emoves gaan we kijken naar Zenkit (een krachtig Duits alternatief voor Trello/Notion) of MeisterTask (gevestigd in München/Wenen). Deze tools bieden de samenwerkingsmogelijkheden van Silicon Valley-software zonder dat er gegevens worden geëxtraheerd.

C. De opslag: Infomaniak (Zwitserland)

Ik ga het testen Infomaniak voor sovereign storage en hun SwissTransfer tool voor het verzenden van bestanden.

  • De context: Bij Emoves maken we momenteel gebruik van Google Workspace. Als organisatie die met overheidsgeld wordt gefinancierd, hebben we de plicht om maatschappelijk verantwoorde opties te onderzoeken die de privacy respecteren. We kunnen onze infrastructuur niet zomaar van de ene op de andere dag de rug toekeren, maar we testen momenteel actief kSuite van Infomaniak als een onafhankelijk alternatief. Hiermee kunnen we onze gegevens in Zwitserland bewaren, beschermd door wetgeving die privacy boven surveillance stelt.

D. Het netwerk: Folk (Frankrijk)

Voor het beheren van relaties ben ik bezig met het evalueren van Folk boven Amerikaanse alternatieven zoals Salesforce, HubSpot of Clay.

  • Waarom: Folk is een in Parijs gevestigd team dat de AVG door en door begrijpt. Het beschouwt mijn contactenlijst als een „responsieve omgeving“ – een levend netwerk, niet alleen een database.

  • De investering: Door voor Folk te kiezen, investeren we actief in Europees onderzoek en ontwikkeling. In de culturele sector houden we ons aan de Fair Praktijk inzake eerlijke beloning voor kunstenaars. Diezelfde logica moeten we ook toepassen op onze digitale toeleveringsketen. Het ondersteunen van bedrijven die de wetgeving inzake gebruikers, privacy en arbeidsrechten respecteren, is een ethische plicht.

5. De mobiele omgeving: het protocol voor pragmatici

We maken ons zorgen over de telefoon in onze zak, maar we negeren vaak de computer waarmee we rijden. In 2026 is de moderne auto het apparaat dat het meest inbreuk maakt op onze privacy. De Mozilla Foundation heeft onlangs connected cars uitgeroepen tot de „slechtste productcategorie op het gebied van privacy“ die ooit is beoordeeld.

Hier moet ik wel pragmatisch zijn. Ik kan de iPhoneniet zomaar opgeven – de kwaliteit van de hardware en het ecosysteem van Apple kent in Europa geen echte concurrent. Maar ik kan wel de grens tussen mijn telefoon en mijn mobiliteit bewaken.

Voor mijn eigen auto (een tweedehands BMW uit 2017) heb ik een protocol voor een „Sovereign Vehicle“ opgesteld:

  • Navigatie: Ik projecteer Apple Maps niet zomaar op mijn dashboard. Ik maak gebruik van het ingebouwde iDrive-systeem van de auto, dat draait op HERE Technologies (een Europees consortium dat eigendom is van Audi, BMW en Mercedes). Zo zorg ik ervoor dat mijn locatiegegevens binnen een door Europa gereguleerd auto-ecosysteem blijven, in plaats van dat ze terechtkomen bij het Amerikaanse advertentieduopolie.

  • De brug: ik gebruik de My BMW-app als een gecontroleerde brug. Agenda-gegevens worden naar de auto gestuurd, maar ik beperk de gegevensstroom in omgekeerde richting.

  • Audio: Ik gebruik Apple Music via Bluetooth. Dit is een bewuste keuze: ik maak gebruik van de contentdienst waarvoor ik betaal, maar ik stuur de data via een ‘dumb pipe’ (Bluetooth-audio) in plaats van het volledige dashboardbesturingssysteem aan Apple CarPlay over te laten.

Het doel is niet om een techniekvijand te zijn, maar om een architect te zijn. Ik gebruik de iPhone omdat het het beste hulpmiddel is, maar ik laat niet toe dat hij elke andere omgeving waarin ik me bevind, overneemt.

Een opmerking over communicatie:

  • Waarom Apple? Ik kies de iPhone boven Android om een simpele reden: bedrijfsmodellen. Google verdient zijn geld door mijn aandacht aan adverteerders te verkopen; Apple verdient zijn geld door mij hoogwaardige hardware te verkopen. Ik ben liever de klant, niet het product.

  • Waarom Signal? Ik stap geleidelijk over van WhatsApp (het surveillance-ecosysteem van Meta) naar Signal of Apple Messages. Hoewel Signal in de VS is gevestigd, maken de ‘Zero Knowledge’-architectuur en de non-profitstructuur het tot de enige Amerikaanse app die ik vertrouw – het kan immers geen gegevens overdragen die het niet verzamelt.

6. Conclusie: De controle

We controleren onze financiën. We controleren onze toeleveringsketens op hun CO₂-voetafdruk. Het is tijd om onze cognitieve toeleveringsketen te controleren.

Als je een creatieve professional bent, vraag jezelf dan eens af: wie is de eigenaar van het model dat je zinnen aanvult? Wie is de eigenaar van de kaart van de route die je gisteravond hebt gereden? Als het antwoord een defensie-aannemer of een datahandelaar is die je verafschuwt, dan is het tijd om in actie te komen.

Het is lastig. Het is moeilijker. Maar het is de enige manier om ervoor te zorgen dat de „responsieve omgeving“ die we aan het opbouwen zijn, er ook echt een is waarin we willen leven.

Referenties

Jorge Alves Lino

Jorge Alves Lino-de Wit is een architect van culturele systemen die bestuursvormen als ontwerpmedium onderzoekt. Hij ontwerpt en bouwt flexibele organisatiestructuren die ervoor zorgen dat cultuur kan bloeien in het digitale tijdperk.

https://jorgealveslino.nl/
Volgende

De ontwikkelingsinstelling als spil in onderzoek en ontwikkeling